De stadswijk Palenstein - de ruimtelijke opzet

De stedenbouwkundige opzet van de stadswijk Palenstein is van de hand van de werkgroep Ontwikkeling Zoetermeer, die uit de stedenbouwkundigen S.J. van Embden, Rein H. Fledderus en W.F. Schut bestond. Het uitgangspunt was hoogbouw aan de noordkant, de kant waar Zoetermeer verder zou worden uitgebreid en laagbouw aan de zuidkant als overgang naar het oude dorp. De ontsluiting vindt plaats via brede doorgaande ringwegen en smalle buurtstraten. De stadswijk Palenstein heeft een duidelijke omgrenzing: aan de west-, zuid- en oostzijde door historische dijken met weteringen erlangs, aan de noordzijde door een onderdeel van de H-structuur, de Australiëweg. De historische dijken zijn door de lage bebouwingsdichtheid en de aard van de beplanting goed herkenbaar. Ook binnen de stadswijk zijn onderling door de ringwegen sterk afgebakende deelgebieden te onderscheiden: de kern met flats en eengezinswoningen, de scholenhoek met daarvan een door de Sprinterlijn afgesneden gebied met flatbebouwing met een groene zone en enkele voorzieningen in het noorden en het wijkpark met twee torenflats langs de Zegwaartseweg.

De bouw van de stadswijk Palenstein begon op 22 maart 1966 door het slaan van de eerste paal voor 348 woningwetwoningen aan weerszijden van de Van Diestlaan. Hierop volgden in 1967 onder meer 209 zogenaamde 'Fort'-woningen. Zij ontlenen hun naam aan het standaardsysteem, waarmee zij zijn gebouwd, het Fort montagesysteem uit Woudrichem. Ruim de helft daarvan zijn drive-in woningen, waarbij de garage in de onderbouw is opgenomen. De laagbouw bestaat voor het grootste deel uit geschakelde tweelaags woonhuizen met kap. Zij zijn in een stempelpatroon van lange rijen evenwijdig of haaks op elkaar gesitueerde blokken gebouwd waarbij open en halfopen bouwblokken elkaar afwisselen. De halfopen bouwblokken worden op een van de korte zijden afgesloten door garages zodat een U-vorm ontstaat. De aanleg is traditioneel met de voorgevels aan de straat en de tuinen aan de achterzijde. Langs de randen van de historische dijken zijn de verkaveling en de bebouwing anders. De groepering is losser en de traditionele kappen worden afgewisseld met platte daken. Een eenheid hierbinnen vormen de woningen aan de Van der Werffstraat die rond een pleintje zijn gesitueerd. Doordat de woningen ten opzichte van elkaar verspringen is daar een open en levendige structuur ontstaan.

Nog in hetzelfde jaar dat men was gestart met de bouw van de eengezinswoningen, werd in november de eerste paal geslagen voor de hoogbouw die het gezicht van de stadswijk Palenstein en heel Zoetermeer zou gaan bepalen. Het betrof de start van vier blokken galerijflats met ieder met tien woonlagen, die door Intervam NV, een dochter van de Hollandse Betongroep, zijn gebouwd. Een jaar later bouwde aannemer EBA NV er nog eens vier blokken van tien lagen bij. Deze flats fungeren als een scherm voor de laagbouw erachter en nemen een relatief klein oppervlak van de stadswijk in beslag. Ze zijn in twee clusters in een vast patroon gegroepeerd. Beide clusters bestaan uit twee geknikte flats en twee korte blokken. Achter de galerijflats liggen openbare groengebieden, aan de voorzijde wordt geparkeerd. De Ambachtsherenlaan fungeerde aanvankelijk als binnenring langs de galerijflats. Deze route is later onderbroken door groenstroken. Als extra accent werden vier torenflats van twintig lagen aan de Van Aalstlaan en het Croesinckplein toegevoegd die als oriëntatiepunten binnen en buiten de wijk fungeren. Voor de torenflats aan de Van Aalstlaan werd de eerste paal geslagen in 1968. Zij werden in 1970-1972 opgeleverd. In 1972 verrees aan het Croesinckplein de vierde flat. Deze bestaat uit zeventien lagen op een kantooronderbouw van drie lagen, de Witte Brug genaamd en vormt onderdeel van het winkelcentrum.

Middenin de stadswijk, als scheiding tussen de hoogbouw en de laagbouw, ligt het Rakkersveld, een groene zone met drie scholen, een gymnastieklokaal, een jongerencentrum, een buurtcentrum en speelvoorzieningen. Door het gebied loopt een singel. Het winkelcentrum van de stadswijk bevindt zich aan het Croesinckplein, dat aan de ringweg Du Meelaan/Van Aalstlaan grenst en daarvan gescheiden is door een waterpartij. Het plein wordt aan drie zijden omsloten door bebouwing waarin winkels, kantoren en woonflats zijn ondergebracht. De vierde zijde wordt begrensd door een van de acht galerijflats. Het plein is ingericht als parkeerplaats. Terzijde bevindt zich aan het water een klein (verloederd) terras. De Scholenbrug over de Du Meelaan vormt een verbinding met het Sprinterstation Palenstein.

Langs de Osylaan aan de zuidkant liet de Hervormde Gemeente Zoetermeer in 1969/1970 een kerk bouwen om de verwachte groei van de kerkelijke gemeente, door met name de bouw van de stadswijk Palenstein, te kunnen opvangen. De kerk kreeg de naam het Kruispunt. Later werd het Kruispunt, een ontwerp van architect J. Kruger uit Voorburg, verkocht aan de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen en in 2000 afgebroken. De Mormonen realiseren momenteel op deze locatie een nieuw kerkgebouw. Even verderop, op de hoek van de Osylaan en de Du Meelaan vormt een bejaardenhuis, het Huys te Palensteyn aan de Schoutenhoek uit 1971, een aparte enclave. De woningen zijn aan hofjes gegroepeerd in gebouwen van zes tot twee lagen. Karakteristiek is de schuine gevel die ontstaat door het terugspringen van iedere bouwlaag.

In het noorden van de stadswijk ligt langs de Australiëweg in het Van Doornenplantsoen een strook met scholen, de scholenhoek, als één van de voorzieningenzones die het wegenstelsel van de H-structuur van het woongebied moet afscheiden. Het gebied in het noordoosten tussen de Van Aalstlaan en de Australiëweg zou oorspronkelijk groen blijven, maar is toch gedeeltelijk bebouwd met een garagebedrijf, P.T.T. centrale en een rouwcentrum. In latere jaren volgden nog enkele flats als een terrasvormige flat aan het Douzapad daterend uit 1978, een flatblokje op de hoek van de Schoolstraat en de Van Diestlaan daterend uit 1982 en twee flats van vier bouwlagen en een flat van acht bouwlagen daterend uit 1985 tussen de scholenhoek en de Du Meelaan.

Bron: Gemeente Zoetermeer, De Gave Stad