De stadswijk Noordhove - de ruimtelijke opzet

Welke planner, ontwikkelaar of politicus zou het zich aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog kunnen veroorloven: een stadswijk te ontwikkelen die voor het grootste deel uit sociale huur- en koopwoningen (premie A) bestaat, maar wel op de fraaiste locatie van de stad is gelegen? Deze betrekkelijk kleine stadswijk (ongeveer 3.800 woningen) met zijn karakteristieke taartpuntvorm vlijt zich riant in de oksel van het recreatiegebied van de Noord Aa, met niet een of twee, maar wel liefst drie plassen. Recentelijk is dit opmerkelijke feit met de bouw van het duurdere Noordhove Afronding gecorrigeerd, waardoor de stadswijk nu in twee duidelijk te onderscheiden delen uiteenvalt: het (modale) binnengebied uit de jaren tachtig (Noordhove I) en de (bovenmodale) in het oosten liggende noordrand.

Noordhove deelplan 1

In de stadswijk Noordhove deelplan 1 werd de kleinschaligheidsgedachte waarmee de voorgaande stadswijken Seghwaert en Buytenwegh de Leyens waren gebouwd ingeruild voor 'rationele' stedenbouw en architectuur, als gevolg van de economische crisis van de jaren tachtig en van veranderde ontwerpopvattingen. De lanen in de stadswijk Noordhove deelplan 1 zijn strak en lang, de verkaveling overzichtelijk en herhalend, de woonblokken recht en hoekig en is de architectuur sober. Deze soberheid is wel gecombineerd met expressieve stedenbouwkundige hoofdvormen als driehoeken en vierkanten om de stadswijk toch een eigen identiteit te geven en om de eenvormigheid van een rechthoekig stratenpatroon te doorbreken, een principe dat in de stadswijk Rokkeveen verder is ontwikkeld. Hoe rechtlijnig het eerste deelplan van de stadswijk Noordhove ook is, de verkeersstructuur komt in essentie nog sterk overeen met die van de stadswijk Seghwaert. In het zogenaamde 'halfraste model' zijn er slechts een of twee 'inprikpunten' waar auto's de stadswijk kunnen binnenrijden, waarna het verkeer meteen zo gelijkmatig mogelijk over de stadswijk wordt 'gedistribueerd', zonder dat de auto overal kan komen. In de stadswijk Seghwaert wordt het halfraster gekenmerkt door T-kruisingen en lusvormige (om)wegen, die in tegenstelling tot alle voorgaande stadswijken nooit op woonerven doodlopen, maar altijd circulerend zijn. In de stadswijk Noordhove bestaat het halfraster uit T-kruisingen, rechte lanen en carrévormige buurtjes met woonpaden. Dit systeem wordt versterkt door de singels, die afgesloten zijn voor autoverkeer (dit in tegenstelling tot de net iets later gebouwde stadswijk Rokkeveen waar juist langs de singels de hoofdverkeersroutes zijn gelegd) en die door de buurten lopen, zodat de oevers maximaal uitgegeven konden worden. De wet Geluidshinder had tot gevolg dat de stadswijk Noordhove voor het autoverkeer niet rechtstreeks op de stadswijk Seghwaert aangesloten kon worden. Vandaar dat de stadswijk nu slechts met twee 'inprikpunten' ontsloten is. De geïsoleerde ligging van de stadswijk Noordhove ten opzichte van zijn omgeving is een eigenschap die de stadswijk overigens deelt met vrijwel alle stadswijken van Zoetermeer. Wel is de hoofdverbinding voor langzaam verkeer zodanig ontworpen dat bij wijziging van de regelgeving alsnog een goede autoverbinding met de stadswijk Seghwaert tot stand kan komen. De hoofdroutes hebben een opvallend breed profiel, als gevolg van de lage bebouwing en het schuinparkeren, dat extra ruimte vraagt. Is het normaal zo dat juist chique buurten en duurdere woningen leiden tot een overmaat aan openbare ruimte, in de stadswijk Noordhove werkte het andersom: juist het grote aandeel van sociale huur- en koopwoningen (93%) en daarmee het gebrek aan overdekte parkeervoorzieningen, carports of garages, noopte tot het aanbrengen van alle parkeerplaatsen op de openbare weg, schuin, om meer auto's kwijt te kunnen. Het straatbeeld wordt op die manier sterk bepaald door auto's, wat nog versterkt wordt door de plaatsing van de bomen dicht bij de stoep in plaats van bij de 'kont' van de auto.

Wat bebouwingshoogte betreft is de stadswijk Noordhove een typische representant van de jaren tachtig: de stadswijk telt vrijwel alleen laagbouw met of zonder kap. De enige hoogteaccenten bestaan uit een enkel bejaardentehuis en de flat aan de Da Sangalloruimte. Voor urban-villa's, zoals die korte tijd later in de stadswijk Rokkeveen werden gebouwd, was het in de stadswijk Noordhove net iets te vroeg. Laagbouw werd goedkoper geacht en de politiek was geen voorstander van hoogbouw. De woningblokjes zijn zo rationeel en goedkoop mogelijk achter elkaar gelegd, in zogenaamde kamstructuren: in serie dwars op de weg geplaatste korte strookjes waartegenover langere stroken in de lengterichting. Langs de hoofdroutes liggen de blokken meestal met de lange zijde aan de straat, maar waar dat niet zo is, zoals langs het noordelijke deel van de Lijnbaan, is de hoofdroute nog maar met moeite als zodanig herkenbaar. De verschillende buurtjes zijn, althans ten noorden van het Aldo van Eyckpark, geordend in carrés van 300 bij 300 meter, een maat die later door de stedenbouwkundigen ook is gebruikt in dce stadswijk Rokkeveen-Oost. Zij zijn gegroepeerd rond buurtparkjes van 1 hectare en worden doorsneden door verkeersvrije singels, die als verstilde groene aders door de stadswijk lopen. Door het midden van de stadswijk loopt de 'voorzieningenstrip', met het naar binnen gekeerde winkelcentrum (een eis van de ontwikkelaar), de sportzaal, het sociaal medisch centrum en de openbare school De Baanbreker en de rooms-katholieke school De Buut. De geringe hoogte en matige architectonische kwaliteit van de gebouwen langs de Lijnbaan laten een weinig uitnodigende indruk achter.

Al met al is het beeld van het eerste deelplan van de stadswijk Noordhove vrij homogeen, omdat overal dezelfde verkavelingen en architectuur van dezelfde snit zijn toegepast. De sterk gelijkende profielen van hoofd- en zijstraten dragen hier aan bij. Deze geringe diversiteit zal door de één worden gewaardeerd, maar door de ander als negatief worden beoordeeld.

Noordhove Afronding

In de stadswijk Noordhove Afronding is, zoals in vrijwel elke nieuwbouwstadswijk in Nederland op dit moment, voor een geheel andere strategie gekozen. Diversiteit, duurzaamheid en stedelijkheid zijn hier de sleutelwoorden. De stadswijk Noordhove Afronding bestaat uit zes deelgebieden met elk een geheel ander karakter, maar toch heeft samenhang met de bestaande stadswijk Noordhove voorop gestaan. De voorzieningenstrip van het centrum is doorgetrokken tot aan de Benthuizerplas en heeft met de plaatsing van de hoge woongebouwen aan de Dijkmanschans en de plaatsing van het appartementencomplex 'Villa Benthuizerplas' in de Benthuizerplas, in de as van de Lijnbaan een stedelijk karakter gekregen. De woonstrook tussen de stadswijk Noordhove deelplan 1 en de reserveringsstrook voor de Zoetermeerlijn is ingevuld met architectuur die (min of meer) aansluit op die van de stadswijk Noordhove I en de hoofdontsluitingsweg van de stadswijk Noordhove Afronding is niet als een barrière door de stadswijk gelegd, maar erom heen, langs de Benthuizerplas. De reserveringsstrook van de Zoetermeerlijn naar Alphen aan den Rijn (waarvan het maar de vraag is of die ooit zal worden aangelegd) doorsnijdt het hele gebied van zuid naar noord en functioneert als een langgerekt park die de stadswijk Noordhove Afronding als het ware in tweeën deelt.

Niet alleen heeft elke buurt zijn eigen architectuur, maar ook zijn eigen, soms experimentele, stedenbouwkundige opzet en zijn eigen thema. Bij de villabuurt van de stadswijk Noordhove Eiland is de grond pas verkocht nadat de welstandscommissie zijn goedkeuring aan het ontwerp had gegeven. De hoofdopzet is echter negentiende-eeuws romantisch. Het water van de plas wordt de buurt binnengehaald met een slingerende singel en een 'hofvijver' en wordt omzoomd door zestig vrije-sectorkavels in, zo meldt het bestemmingsplan, 'moderne onderscheidende architectuur'. Er is in het stedenbouwkundige 'raamwer' voor de stadswijk Noordhove uitdrukkelijk gekozen om de oevers van de plassen zo publiek en het zicht erop vanuit de stadswijk zo transparant mogelijk te houden. In de stadswijk Noordhove Eiland is dit gedaan door de aanleg van een openbaar 'recreatie- eiland' en een openbare weg over het eiland om te voorkomen dat het een 'Gated Community' (afgesloten stadswoonwijk) zou worden.

In de noordoosthoek van de stadswijk Noordhove ligt deelplan 1, de 'wegdrijvende tegel' of 'de vesting'. Een hoge stedelijke dichtheid met laagbouwwoningen was hier het thema. De straten zijn bijzonder smal (minimaal 6,90 meter), er staan geen bomen en er kan niet geparkeerd worden. Het gebied bestaat uit zes evenwijdige stroken, waar de woningen in een oosterse 'medina'-achtige opzet, met patio's, dakterrassen en ommuurde tuinen, zijn gebouwd. Parkeren gebeurt op kleine uitgespaarde pleintjes. Bijzonder is dat in elke straat voor- en achterkanten van woningen elkaar afwisselen, waardoor nergens alleen maar achterkanten of alleen maar voorkanten voorkomen. De dijk om het eiland en de rode kleur van zowel de bakstenen als de straatbedekking geeft dit volledig door water omgeven wooneiland een intiem karakter.

Duurzaamheid is nog een belangrijk thema van de stadswijk Noordhove Afronding en dan in het bijzonder van deelplan 6, de Boomgaard. Resten van de oude boomgaard als de windsingels en de perenbomen zijn hier opgenomen in de stadswijk. Veel woningen zijn ecologisch opgezet en het regenwater wordt op bepaalde plekken, zoals in de Jonagoldhof opgevangen in 'natuurlijke' wadi's. De verkaveling is rechtlijnig maar de architectuur is bijzonder gevarieerd, zelfs naar Zoetermeerse maatstaven. In de stadswijk Noordhove Afronding en dan in het bijzonder in deelplan 6, is een architectonische diversiteit bereikt die nog veel verder gaat dan in de stadswijk Rokkeveen. Het eentonige van de stadswijk Noordhove deelplan 1 wordt hier ruimschoots gecompenseerd, maar zorgt wel dat de stadswijk enigszins in twee delen uiteenvalt.

Bron: Gemeente Zoetermeer, De Gave Stad