De stadswijk Dorp - de ruimtelijke opzet

Het gebied wordt begrensd en doorsneden door historische wegen en weteringen. Hierin liggen de vijf buurten met hun eigen karakteristieken. Aan de westkant ligt als duidelijke begrenzing de Delftsewallenwetering, als onderdeel van het historische kruis van hooggelegen veendijken en weteringen van Zoetermeer. De wetering vormt geen verbinding, er loopt slechts een voetpad en een graspad langs met geen of slechte aansluitingen op de omgeving. Ook de Schinkelweg en Den Hoorn ten noorden zijn hooggelegen veendijken en weteringen. Zij vormen als verkeersweg een verbinding tussen de Dorpsstraat in de oude dorpskern en de Bleiswijkseweg. De Bleiswijkseweg is een oude afgegraven veendijk die slechts voor een klein deel zijn kleinschalige karakter heeft behouden. De Rokkeveenseweg, de oostelijke begrenzing, is eveneens een afgegraven veendijk. De weg, die zijn oorspronkelijke karakter grotendeels heeft verloren en thans een rommelig aanzien heeft, loopt tot aan het spoor en gaat dan als fietspad verder. Dwars door het gebied lopen de Stationsstraat van noord naar zuid en haaks daarop de Karel Doormanlaan/Oranjelaan van oost naar west. Beide wegen fungeren als brede verkeerswegen. De historische Stationsstraat verloor zijn landelijke karakter grotendeels door de demping van de sloten in 1953, waardoor de straat veel breder werd. De structuur die al veel eerder door de aanleg van de spoorlijn (1868) en door de doorgetrokken rijksweg (rond 1930) gewijzigd was, werd door de aanleg van de Karel Doormanlaan/Oranjelaan nog eens onderbroken. Voor deze doorbraak moesten enkele huizen wijken. Voor de aanleg van de Gerard Doustraat werd de boerderij 'Koe en Paard' gesloopt.

De Oorlogsheldenbuurt kent een kleinschalige en gevarieerde opzet. De rechthoekige vorm van de buurt wordt begrensd door nagenoeg recht lopende straten. Daarbinnen zijn de twee hoofdstraten, de Cornelis van Eerdenstraat en de Jan Hoornstraat verbonden door intieme pleintjes waaraan tweelaags woonhuizen zijn gesitueerd. Er is geen rechtstreekse verbinding met de Schinkelweg/Den Hoorn. Opvallend is de knik in de Cornelis van Eerdenstraat die de lange zichtlijn onderbreekt. Een aparte enclave buiten de rechthoek wordt gevormd door het Wilgenplein met verspreid liggende tweelaags woonblokjes. Ze zijn gesitueerd in een merkwaardig geïsoleerd hoekje tussen de Rokkeveenseweg, de Bleiswijkseweg en de gebogen Binnenweg.

De Zeeheldenbuurt bezit een langgerekte vorm met een rechtlijnig stelsel van smalle straten tussen de De Ruyterstraat en de Karel Doormanlaan, waarin het Piet Heinplein met de buurtvoorzieningen het middelpunt vormt. In het gedeelte ten oosten van het Piet Heinplein kennen de smalle tussenstraten een schuine verkaveling. De woningen aan de Karel Doormanlaan op de kop van deze straatjes zijn naar analogie schuin gesitueerd. Verrassende stukjes straataanleg zijn naast de traditionele lineaire wegenstructuur te vinden in de Schildersbuurt. Aan de oostkant vormen vier smalle parallelstraatjes met strokenbouw een fraaie overgang naar het groengebied met waterpartij aan de rand van de buurt. Aan de Van Goghstraat staan haaks op de straat schuin ten opzichte van elkaar geplaatste woonblokken van twee lagen, zo dat ze in een punt richting Gerard Doustraat uitlopen. Tussen de blokjes is groen aangelegd. De Gerard Doustraat zelf heeft geen bebouwing, maar fungeert als achterkant. De Vermeerstraat is de hoofdstraat maar deze heeft kennelijk niet de stedenbouwkundige betekenis gekregen die ooit bedoeld is geweest. Nu is hij voor auto's afgesneden van de Karel Doormanlaan.

De Oranjebuurt wordt gekenmerkt door een royale opzet met gebogen stratenpatroon waar in verhouding veel vrijstaande en twee-onder-een kap woningen staan. Centraal in de buurt ligt een driehoekig groen pleintje. De situering aan het Wilhelminapark versterkt het ruime en wijdse karakter van de buurt. De langgerekte Dichtersbuurt heeft een nagenoeg lineair wegenstelsel met evenwijdig aan elkaar of kruisende wegen. Centraal in de Dichtersbuurt (tussen de Vondelstraat en Frederik Hendriklaan) liggen bouwblokken van drie en vier lagen die in stroken verkaveld zijn, met tweelaags woonhuizen op de korte zijden. Tussen de stroken ligt openbaar groen. Deze verkaveling in stroken is geheel conform moderne stedenbouwkundige opvattingen, waarbij men streefde naar een open structuur met gebouwen in het groen. Aan de zuidzijde wordt het beeld bepaald door drie ten opzichte van elkaar verspringende bouwblokken van drie lagen op een onderbouw waartussen tweelaag woonhuizen met langskap. Een geïsoleerd gebiedje vormt de Potgieterstraat, een brede, doodlopende straat met aan weerszijden tweelaags huizen die slechts door een voetpad wordt verbonden met de Vondelstraat.

Bron: Gemeente Zoetermeer, De Gave Stad