De stadswijk Buytenwegh de Leyens - de ruimtelijke opzet

De stadswijk Buytenwegh de Leyens is een uitgestrekte stadswijk dat ten noorden van het Stadscentrum ligt. Evenals de stadswijken Palenstein, Driemanspolder en Meerzicht vormt de stadswijk een op zichzelf staand gebied met een duidelijke omgrenzing. Aan de zuid- en oostzijde begrenzen de Amerikaweg, de Europaweg en de Aziëweg als onderdeel van de H-structuur de stadswijk, aan de westkant het Buytenpark en aan de noordkant de Meerpolder. Tot zover is er weinig verschil met de tot nu toe ontwikkelde stadswijken van de compacte stad, maar anders is dat bij het ontwerp de oude verkavelingsstructuur van het polderland als uitgangspunt is genomen en dat oude landschapselementen zijn ingepast. De kavelrichting stond dwars op de Voorweg, de oude polderdijk die ten zuiden van de Amerikaweg loopt en tot de stadswijk Meerzicht behoort. Duidelijk herkenbaar is ook het verloop van de oude tochtsloten, zoals de oorspronkelijke Dwarstocht, die nu bekend staat als Hoofdtocht. De meeste tochtsloten zijn vergraven tot singels.

De Zwaardslootseweg loopt dwars door de stadswijk en scheidt deze samen met het Binnenpark in twee delen: de stadswijken Buytenwegh en de stadswijk De Leyens. Beide stadswijkdelen zijn voorzien van een centrale zone met winkel- en stadswijkvoorzieningen, die gecombineerd zijn met een station aan de Zoetermeerlijn. De lijn slingert door de stadswijk en deelt ieder stadswijkdeel nog eens in tweeën. In het stadswijkdeel Buytenwegh vormt de spoorlijn de scheiding tussen het westelijke en oostelijke deel en in het stadswijkdeel De Leyens tussen het noordelijke en zuidelijke. De overige voorzieningen (kantoren, scholen en verzorgingstehuizen) liggen conform de nieuwe opvattingen niet meer centraal, maar verspreid door de stadswijk. 't Lange Land Ziekenhuis is een stedelijke voorziening, die op de volgens het Structuurplan 1968 geplande plaats aan de Toneellaan staat. Tussen de stadswijkdelen ligt het Binnenpark, een klein, volledig door wegen en bebouwing omsloten groengebied. Dit in tegenstelling tot het veel grotere Buytenpark, dat zich als vrije ruimte ten westen van de stadswijk uitstrekt tot aan de gemeentegrens met Leidschendam.

Net als in de stadswijk Meerzicht heeft men gekozen voor een buurtwegenstelsel in de vorm van een boom. In de stadswijk Buytenwegh komt de boomstructuur het beste tot uiting. De stam wordt gevormd door de Vorstiushove, die in de Amerikaweg is geworteld en zich vertakt in de verbindingswegen Muzieklaan en Gerrit Achterberghove. Van daaruit ontspruiten de buurtwegen die rondlopen of eindigen in een woonerf. Om het zoeken te vergemakkelijken zijn over de hele Muzieklaan betonnen kubussen geplaatst met een nummer erop als straataanduiding. Het is een kunstuiting van Johan Goedhart uit 1979. In de stadswijk De Leyens is de boomstructuur veel minder herkenbaar. Alleen de Filmlaan refereert hier enigszins aan. In de woonstraten werd het de auto zo moeilijk mogelijk gemaakt door het woonerfconcept. De straat of het erf moest net als vroeger weer een veilige ontmoetingsplek voor de bewoners zijn en niet het domein van de auto. De oplossing, het woonerf, werd voor het eerst toegepast in de stadswijk Emmerhout in Emmen naar ontwerp van stedenbouwkundige Niek de Boer (1964-1970). De gemeente Emmen constateerde dat het verkeer te overheersend aanwezig was om de verblijfs- en verkeersfunctie in een woonstraat te blijven combineren. Gekozen werd voor een rigoureuze scheiding van de twee. De auto mocht in het woonerf komen en men kon ook parkeren, maar het verkeer was ondergeschikt aan het wonen. Zo paste het woonerf perfect in de kleinschaligheid van de jaren zeventig.

Het plangebied Buytenwegh De Leyens werd opgedeeld in vier deelplannen, A, B, C en D. De Zoetermeerlijn werd als grens aangehouden tussen A en B (in de stadswijk Buytenwegh) en C en D (in de stadswijk De Leyens). De stadswijkdelen zelf werden onderverdeeld in een aantal buurten, die herkenbaar zijn aan het achtervoegsel achter de straatnaam. In de stadswijk Buytenwegh bevindt zich ten westen van de Zoetermeerlijn de Rodenbuurt en ten oosten de Hovenbuurt. In beide buurten zijn lange parallel aan elkaar lopende bebouwingslinten in de vorm van vier woondekken en twee stroken dijkwoningen belangrijke structuurbepalende elementen. Deze linten zijn gebouwd op de oorspronkelijke kavelrichting en staan haaks op de tochten. De stadswijk De Leyens kent meer buurten. Ten zuiden van de Zoetermeerlijn vinden we de Stroken, de Schouwen en de Zijden en ten noorden de Kaden, de Werven en de Reden. In het noordelijke deel van de stadswijk De Leyens wordt het beeld in belangrijke mate bepaald door het water dat vanuit de Zoetermeerse Plas diep de stadswijk in dringt. De straatnamen hebben hier een duidelijke verwijzing naar het water gekregen. Ieder stadwijkdeel beschikt over een in het centrum gesitueerd stadswijk- en winkelcentrum, gecombineerd met een halte van de Zoetermeerlijn. Dat van de stadswijk Buytenwegh is een weinig uitnodigend, naar binnen gericht winkelgebied dat aan de zijde van de Muzieklaan geïntroduceerd wordt door hoge gestapelde bouw. Het winkelcentrum van de stadswijk De Leyens is daarentegen helder van opzet met etalagefronten aan weerszijden van de Broekwegzijde.

Het gedachtegoed van de jaren zeventig komt in de stadswijk Buytenwegh de Leyens goed tot uitdrukking. 'De mens dient centraal te staan' was het credo en zo werden kleinschaligheid en variatie de leidende thema's in tegenstelling tot het strakke ruimtelijke kader uit het decennium daarvoor. Als resultaat zien we in de stadswijk Buytenwegh de Leyens verspringende en schuine gevelwanden, rechte, haakvormige, u-vormige en gesloten bouwblokken, een diversiteit aan gevelmaterialen en binnen een bouwblok een toepassing van verschillende kapvormen. Nergens meer galerijflats en torenflats, alleen laagbouw en gestapelde bouw die aan straten staan waar rechte doorzichten niet mogelijk zijn. Er zijn geen vaste patronen in de vorm van een zich repeterende stempelverkaveling meer. Door het geringe verschil tussen voor- en achterkanten van woningen en doordat ze niet traditioneel aan straten met aan weerszijden bebouwing liggen, is er weinig onderscheid tussen privé en openbaar. Dat bemoeilijkt de oriëntatie. Alleen het noordelijke deel van de stadswijk De Leyens, in de eerste helft van de jaren tachtig het laatst gerealiseerd, heeft een iets ander karakter. De structuur is hier minder doolhofachtig en meer open en sluit daarmee aan op de veranderde ideeën van het volgende decennium. Ook worden de bouwplannen kleiner in omvang, vooral in de stadswijk De Leyens met een gemiddelde van 100 woningen. Het ging binnen deze plannen niet meer om veel van hetzelfde, maar werd de variatie in typen groter.

Bron: Gemeente Zoetermeer, De Gave Stad